ЗЭСИЙН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН САВЛАГАА МОНГОЛД ХЭРХЭН НӨЛӨӨЛӨХ ВЭ?

The Mongolian Mining Journal - 2025.12-р сарын дугаар

---

Т.Бямбанаран 

АНУ-ын тарифын бодлого, Хятадын эрэлт, дэлхийн томоохон уурхайнуудын үйл ажиллагааны доголдол хүртэл олон улсын биржийн ханшийг савлуулж буй энэ үед нэг асуулт зүй ёсоор урган гарч байна. Зах зээлийн энэхүү тодорхойгүй байдлууд Монгол Улсад хэрхэн нөлөөлөх вэ? Монгол Улсын хувьд зэс бол энгийн нэг экспортын бүтээгдэхүүн биш, харин гадаад худалдааны орлого, валютын урсгал, эдийн засгийн өсөлтийг тодорхойлогч гол тулгуур. Тиймээс дэлхийн зах зээл дээрх зэсийн баяжмалын үнэ нэмэгдэх мөч бүр манай улсад боломж мэт харагдах ч, үнийн мөчлөг уруудахад эдийн засгийн эмзэг цэгийг хөндөж, эрсдлийг улам нэмэгдүүлэх нь нууц биш. Иймд 2026 онд зэсийн зах зээл хэрхэн өрнөх таамаглал нь орхигдуулж болохгүй сэдэв юм. 

2026 ОН ЗЭСИЙН ХУВЬД “ОНЦЛОХ ЖИЛ” БАЙХ БОЛНО 

Дэлхийн эдийн засгийн тодорхойлогч хэмжүүр нь зэс. Зэсийн үнэ өсөх нь үйлдвэрлэлийн эрэлт хүчтэй байгааг, улмаар дэлхийн эдийн засаг хурдасч байгааг илтгэх дохио болдог гэхэд хилсдэхгүй. Ийм ч учраас түүхий эдийн үнийн мэдээлэл, зах зээлийн судалгаагаараа дэлхийд нэр хүндтэй “Fastmarkets” агентлаг 2025 оны 11 дүгээр сарын 19-нд зэсийн зах зээлийн цахим хэлэлцүүлэг зохион байгуулж, 2026 оны төлөвийг онцлон хэлэлцжээ. Уг хэлэлцүүлэгт оролцсон шинжээчид 2026 он зэсийн хувьд “түүхэн дэх хамгийн хүнд жил” байж болзошгүйг анхааруулж, үүнд АНУ-ын тарифын бодлогыг зах зээлд тулгарч буй хамгийн том тодорхойгүй, эрсдэл дагуулсан хүчин зүйл хэмээн онцолсон байна. 

Чилийн төрийн өмчит “Codelco” компанийн ахлах шинжээч Скотт Круксын үзэж буйгаар, ирэх онд зэсийн зах зээлд тулгарах гол эрсдэл нь эрэлт, нийлүүлэлтийн өөрчлөлтөөс илүүтэй макро эдийн засгийн орчин, улс төр, гео-эдийн засгийн бодлогын өөрчлөлтүүдтэй шууд холбоотой аж.

Тэрбээр, “Макро түвшний ерөнхий тод зураглал хамгийн чухал. Макро нөхцөл байдал л эрэлтийн тоон үзүүлэлтүүдийг үндсэндээ хөдөлгөдөг. Улс орнууд байр сууриа илэрхийлэх явцдаа цахим сүлжээнд нийтэлдэг ганц жиргээ, бодлогын алдаатай нэг л шийдвэр зах зээлийг савлуулах хангалттай хүчтэй. Чухамдаа энэхүү савлагаа ч зэсийн зах зээлийн “салхийг” хааш нь эргүүлэхийг таамаглах боломжгүй” хэмээн онцолсон юм. 

ЗЭСИЙН ҮНЭ ТЭНГЭРТ ТУЛЛАА, ХАРИН ЦААШИД… 

Зэсийн үнэ 2025 оны сүүлчээр түүхэн дээд түвшинд хүрлээ. АНУ-ын эдийн засаг өснө гэх хүлээлт зэсийн үнэд хүчтэй түлхэц өгч, 2025 оны 12 дугаар сард тус металлын ханш дээд амжилтаа шинэчлэн тогтоосоор байна. Тодруулбал, Лондоны металлын биржийн (LME) 3 сарын фьючерс үнэ тонн тутамд 12,000 ам.долларыг хол давснаар өмнөх дээд түвшнийг эвдсэн байна. Он гарснаас хойш зэсийн үнэ нийтдээ 40%-иар өсөөд буй нь энэ аж. 

Гэвч үнэ өсөх цаад суурь нөхцөл нь төдийлөн тогтвортой биш байна. Дэлхий даяар зэсийн нийлүүлэлтийн илүүдэл бүрэн арилаагүй тул 2026 онд үнэ нь 11,000 ам.доллароос дээш удаан тогтохгүй гэж “Goldman Sachs” судалгааны анхааруулжээ. 

Тэдний тооцооллоор, цахилгаан дамжуулах сүлжээ, эрчим хүчний дэд бүтцийн салбараас мөн уурхайн үүдэлтэй нийлүүлэлтийн эрэлт, өсөлт хязгаарлагдмал байгаа нь урт хугацаандаа зэсийн үнэд эергээр нөлөөлнө. Гэхдээ 2026 онд зэсийн үнэ саяхан хүрээд буй оргилоосоо уруудна гэсэн үндсэн хувилбар шинжээчдийн дунд давамгай байна. Харин эрчим хүч, хиймэл оюун ухаан, батлан хамгаалах зэрэг стратегийн салбарууд дахь хөрөнгө оруулалт эрчимтэй үргэлжилбэл ирэх онд LME-ийн зэсийн үнэ 10,000 11,000 ам.долларын хооронд хэлбэлзэх боломжтой. 

“Goldman Sachs”-ийн шинжээч Эойн Динсморын хэлснээр, энэ онд зэсийн үнэ төдийгүй хөнгөн цагаан, литий зэрэг бусад аж үйлдвэрийн металлын үнэ өссөн нь санхүү, эдийн засгийн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй шууд холбоотой. Тухайлбал, бодлогын хүүгийн түвшин буурч, ам.долларын ханш суларсан, мөн Хятадын эдийн засаг сэргэнэ гэсэн хүлээлт зах зээлд давамгайлсан нь үнийн өсөлтөд нөлөөлжээ. Үүн дээр нийлүүлэлтийн доголдол, бодлогын тодорхойгүй байдал, хиймэл оюунд чиглэсэн их хэмжээний хөрөнгө оруулалт “гал дээр тос нэмсэн” мэт зэсийн үнийг улам өдөөж байна. 

Харин “Managem Group” компанийн худалдаа, маркетинг хариуцсан Дэд ерөнхийлөгч Мехди Лемсагед 2026 оны зэсийн үнийн төлөвийг илүү өргөн хүрээнд авч үзжээ. Түүний дэвшүүлсэн үндсэн хувилбараар катодын зэсийн үнэ тонн тутамд 10,000–11,000 ам.долларын хооронд хэлбэлзэх бөгөөд эсрэгээрээ 8,000 ам.доллар хүртэл буурах эрсдэлтэй. Харин зах зээлийн нөхцөл таатай эргэвэл 12,000 ам.доллар болон түүнээс дээш түвшинд ч хүрч болохыг онцолсон. 

АНУ-ын худалдааны бодлого зах зээлийн тодорхойгүй байдлыг улам дэвэргэж байна. Тус улс цэвэршүүлсэн зэсийн импортод дор хаяж 25%-ийн тариф ногдуулж болзошгүй байгаа нь зах зээлд хүчтэй дохио өгөөд буй. Хэрэв энэхүү тариф хэрэгжвэл импортлогчид татвар мөрдөгдөхөөс өмнө нөөцөө бүрдүүлэхийн тулд зэсийг АНУ руу ихээр нийлүүлнэ гэж Эойн Динсмор тайлбарлажээ. 

ЭРЭЛТ, НИЙЛҮҮЛЭЛТ БА НЭГ ЗООСНЫ ХОЁР ТАЛ 

Зэсийн эрэлт, нийлүүлэлт бол уг металлын үнийг тодорхойлогч нэг зоосны хоёр тал билээ. Эдийн засгаар тэргүүлэгч барууны орнууд, АНУ, Хятад тэргүүтэй орнуудын бодлого, үйлдвэрлэлийн хэмжээ болон томоохон уурхайнуудын хүчин чадал зэрэг нь эрэлт, нийлүүлэлтэд шууд нөлөөлдөг. 

“Goldman Sachs”-ийн судалгаагаар 2025 оны эхэнд Хятад улс эдийн засгаа дэмжих бодлого хэрэгжүүлсэн. Үүний улмаас зэс худалдан авах нь эрс нэмэгдэж, тус металлын эрэлтийг түр хугацаанд “хөөсрүүлсэн.” Харин IV улиралд энэ нөлөө саарч, бодит дүр зураг тодорсон юм. Ингэснээр Хятадын цэвэршүүлсэн зэсийн эрэлт өмнөх оны мөн үеэс 8%-иар буурч, зах зээлд болгоомжлол төрүүлэв. 

Гэхдээ энэхүү богино хугацааны хандлага зэсийн зах зээлд эзлэх Хятадын байр суурийг өөрчилж чадахгүй нь нэгэнт тодорхой болоод байна. 2030 он хүртэлх хугацаанд дэлхийн зэсийн эрэлтийг тэлэх хамгийн том хөдөлгөгч хүч нь тус улс хэвээр байх нь. 

Үүний зэрэгцээ зэсийн эрэлт дан ганц Хятад улсаар хязгаарлагдахгүй. Сүүлийн жилүүдэд АНУ болон Европын орнуудын  зэсийн хэрэглээ тогтмол өсөж байгаа нь зах зээлийн бүтцийг илүү тэлж, олон тулгууртай болгож буй. Ялангуяа эрчим хүчний шилжилт эрчимжихийн хэрээр барууны орнуудын зэсийн эрэлт улам нэмэгдэх болжээ. 

Ерөнхий дүр зургаар нь авч үзвэл, 2030 он хүртэлх хугацаанд зэсийн нийт эрэлтийн 60 гаруй хувийг цахилгаан дамжуулах сүлжээ болон бусад эрчим хүчний дэд бүтцийн салбар бүрдүүлэх төлөвтэй байна. 

ЗЭСИЙН НИЙЛҮҮЛЭЛТ 

Цаашдаа зэсийн эрэлт тэлэх хандлагатай байгаа өнөө үед нийлүүлэлт ямар байдалтай байгаа нь сонин. “ING THINK” судалгааны байгууллагын нийтлэлд дурдсанаар, 2025 онд дэлхийн зэсийн нийлүүлэлтэд ихээхэн доголдол гарч, зах зээлийн тэнцвэрийг алдагдуулахад хүрээд буй. 

Үүний хамгийн тод жишээ нь “Freeport” компанийн Индонезид орших “Grasberg” уурхайд осол гарснаас үүдэн олборлолт буурсан явдал юм. Энэ нь дэлхийн хоёр дахь том зэсийн уурхай бөгөөд дэлхийн нийлүүлэлтийн ойролцоогоор 4%-ийг эзэлдгээрээ онцлог. Хэдийгээр уурхайн хоёр жижиг хэсэг төлөвлөсний дагуу олборлолтоо сэргээсэн ч нийт олборлолтын 70%-ийг хангадаг үндсэн хэсэг нь ирэх онд аажмаар үйл ажиллагаагаа сэргээх төлөвтэй бөгөөд 2027 онд л бүрэн хүчин чадалдаа шилжинэ гэж тооцоолжээ. Өөрөөр хэлбэл, ойрын хугацаанд тус уурхайгаас ирэх нийлүүлэлтийн “хоосон орон зай” бүрэн нөхөгдөхгүй гэсэн үг. 

Нийлүүлэлтийн доголдол ганц энэ уурхайгаар хязгаарлагдахгүй. Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго дахь “Kamoa Kakula” уурхайд учирсан үерийн эрсдэл, Чилийн “El Teniente” уурхайд гарсан осол зэрэг нь дэлхий дахины зэсийн нийлүүлэлтийн гинжин сүлжээнд саатал учруулсан.

Түүнчлэн, дэлхийн хамгийн том зэс үйлдвэрлэгч Чили улсад зэсийн хүдрийн агууламж буурч, олборлолтын үр ашиг сулрах хандлага ажиглагдаж байна.

Энэ бүхнээс гадна, геополитикын бодлогын хүчин зүйлсийг орхигдуулж болохгүй. АНУ-ын Геологийн судалгааны албаны (USGS) мэдээллээр тус улс критикал минералын жагсаалтдаа зэс, хар тугалга, металлургийн нүүрс, мөнгө зэрэг 10 элементийг шинээр нэмж, нийт 60 эрдсийг багтаасан нь санамсаргүй алхам биш. Судлаачдын үзэж буйгаар энэ бол эрдсийн нийлүүлэлтийн сүлжээгээ бэхжүүлэх, үндэсний аюулгүй байдлаа хангах стратегийн шийдвэр. Ингэснээр 2027 оноос тус улс импортын тарифаа нэмэгдүүлэх магадлалтай. 

Эрэлт урт хугацаанд тэлж, нийлүүлэлт олон улсын хэмжээнд доголдолд орсон энэ үед зэсийн зах зээл улам эмзэг, мэдрэмтгий болж байна. Ийм нөхцөлд ганц тоон үзүүлэлт, эсвэл богино хугацааны таамаглалд хэт найдвал бодит байдлыг гажуудуулж харах эрсдэл өндөртэйг салбарын шинжээчид сануулж байна. 

“Fastmarkets”-ийн хэлэлцүүлгийн үеэр тус байгууллагын ахлах шинжээч Эндрю Коул “Зах зээлийг аль ч чиглэлд огцом эргүүлэх хүчин зүйлс олширсон тул статистик, тоон мэдээлэлд хэт итгэх нь эрсдэлтэй” хэмээн онцолсон юм. Түүний хэлснээр, улс төрийн мэдэгдэл, тэр дундаа АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трампын цахим хуудастаа оруулсан ганц нийтлэл ч зах зээлд богино хугацаанд эмх замбараагүй байдал үүсэхэд хангалттай. Үүн дээр нэмээд нийлүүлэлт хэзээ, хаана дахин тасалдалдахыг хэн ч урьдчилан таашгүй.

ЗЭС МАНАЙ УЛСЫН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ТУЛАХ “БАГАНА” ХЭВЭЭР БАЙНА 

АНУ-ын олон улсын тариф, Хятадын томоохон эрэлт, уурхайнуудын нийлүүлэлтийн доголдол зэсийн үнийг савлуулж буй нь Монголын эдийн засгийг тойрч өнгөрөхгүй нь тодорхой. 2025 онд зэсийн үнэ түүхэн дээд түвшинд хүрсэн нь зөвхөн олон улсын биржид төдийгүй Монголын экспортын орлого, улсын төсөвт шууд утгаараа хамаатай.

Зэсийн хүдрийн баяжмал Монголын эдийн засгийн “хөдөлгөгч хүч” хэвээр байгааг статистик мэдээлэл болон салбарын бодит гүйцэтгэл давхар нотолж байна. Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан 2025 оны эхний 11 сарын гадаад худалдааны тайлангаас харахад экспортын бүтэц дэх зэсийн жин улам хүндэрч, гадаад худалдааны тэнцэлд бодит нөлөөг үзүүлжээ. Тодруулбал, зэсийн хүдэр, баяжмалын экспортын орлого өмнөх оны мөн үеэс 2.1 тэрбум ам.доллароор өссөн аж. 

Экспортын бүтцийг задлан харвал, эрдэс бүтээгдэхүүн, үнэт чулуу, өнгөт металл нийт экспортын 92.5%-ийг бүрдүүлж байгаа бөгөөд үүний 36.9% нь зөвхөн зэсийн хүдэр, баяжмал байна. Чулуун нүүрс (35.6%), алт (7.1%), төмрийн хүдэр ба баяжмал (4.2%) зэргийг ардаа орхин тэргүүлж буй нь Монголын экспортын орлого уул уурхайн салбараас, тэр дундаа зэсээс хэт хамааралтай хэвээр байгааг тод харуулж байна. 

2025 оны эхний 11 сард экспортолсон зэсийн биет хэмжээ 2 сая тоннд хүрч, ойролцоогоор 34–35%-иар өсжээ.

Гэвч илүү анхаарал татах зүйл нь үнийн дүн огцом нэмэгдсэн явдал. 2024 онд зэсийн хүдэр ба баяжмалаас 2.9 тэрбум ам.долларын орлого олж байсан бол 2025 онд энэ тоо 5 тэрбум ам.долларт хүрч, экспортын орлого даруй 72.5%-иар нэмэгджээ. Үүнд зэсийн ханш болон хилийн дундаж үнэ ихээхэн нөлөөлсөн. Тодруулбал, хилийн дундаж үнэ тайлант хугацаанд тонн тутамд 509.2 ам.доллароор өсөж, 2,897 ам.долларт хүрсэн нь дэлхийн зах зээл дэх эрэлт, үнийн таатай нөхцөл Монголд ашигтайгаар эргэсний баталгаа юм. Гэхдээ зэсийн үнэ буурахад экспортын орлого элсэн дээр асгасан ус мэт хэврэг байж болох талтай. 

Энэхүү макро зураглалыг бодит үйлдвэрлэл дээрээс нотолж буй нэгэн жишээ бол “Оюу толгой.” Тус компанийн 2025 оны III улирлын тайлангаас харахад үйлдвэрлэсэн баяжмал дахь зэсийн хэмжээ тогтвортой нэмэгджээ. Улирлын эхэнд 65.2 мянган тонн байсан бол дараагийн сард 86.8 мянган тоннд хүрч, улмаар 89.3 мянган тонн болоод байна. 

“Оюу толгой” компанийн 2025 онд тавьсан зорилт нь үйлдвэрлэсэн баяжмал дахь зэсийн хэмжээг 99.7 мянган тоннд хүргэх. Гуравдугаар улирлын гүйцэтгэл энэ зорилтыг бараг “гар сунгахад хүрэх” зайд авчирсан бөгөөд өсөлт нь нэг удаагийнх бус, тасралтгүй үргэлжлэх хандлагатай байгааг тайланд онцолжээ. Үүний цаана гүний уурхайн хоёрдугаар анхдагч бутлуур, баяжуулах үйлдвэрийн өргөтгөл зэрэг томоохон дэд бүтцийн төслүүд ашиглалтад орж, олборлолтоос баяжуулалт хүртэлх үйлдвэрлэлийн гинжин хэлхээ жигдэрсэн нь бодит түлхэц болжээ. 

Том зургаар нь харвал, зэсийн үйлдвэрлэл ба экспортын өсөлт нь Монголын эдийн засгийн тулах “багана” мөн боловч, ганцхан баганад хэт найдсан “барилга” салхи ширүүсэхэд л тэнцвэрээ алддаг жамтай. Зэс өнөөдөр Монголын эдийн засгийг тэтгэж байгаа ч, маргааш ганцаараа үүрч чадах эсэх, экспортын орлогыг бодлогын түвшинд хэрхэн төрөлжүүлж, эдийн засгийн бусад салбарт шингээх вэ зэрэг нь нээлттэй асуулт хэвээр байна.