Эрдсийг эрдэнэст
Ирээдүйг өндөр хөгжилд
Ирээдүйг өндөр хөгжилд
Mining The Resources
Minding the future
Minding the future
The Mongolian Mining Journal - 2025 оны 12 дугаар сарын дугаар
О.Дөлгөөн
Бразилын Белэм хотноо 11 дүгээр сарын 10–21-ний өдрүүдэд болсон НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай суурь конвенцийн талуудын 30 дахь удаагийн бага хурал (COP30) олон улсын анхаарлыг маргаантай олон асуудалд хандуулж чадлаа. Гэвч энэ удаагийн бага хурал дэлхийн улс орнуудын олон талын оролцогчдыг хамруулж, хамгийн өргөн хүрээнд зохион байгуулагдсан ч, гарсан шийдвэрүүдийн бодит нөлөө өнөөдрийг хүртэл олон нийт, судлаачдын шүүмжлэлд өртсөн хэвээр байна.
Зохион байгуулагчдын зүгээс COP30-ийг “implementation COP”, өөрөөр хэлбэл амлалтаас хэрэгжилт рүү шилжих шийдвэрлэх хурал болно хэмээн тодорхойлж, Парисын хэлэлцээрийн хүрээнд улс орнуудын өгсөн амлалтуудад бодит алхам болно хэмээн зорьсон. Гэвч энэхүү амлалт бодитоор хэрэгжих үү, эсвэл улс орнуудын улс төр, эдийн засгийн ашиг сонирхлоос шалтгаалан дахин саадтай учрах уу гэдэг хамгийн гол асуулт хурлын турш хариултаа хүлээн хэвээр үлдсэн байна.
COP30-ийн гол хэлэлцээрийн үеэр “Global Mutirão: Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг хүн төрөлхтнийг нэгтгэх дэлхийн хамтын үйл ажиллагаа”-г идэвхжүүлэхэд чиглэж байв. Энэхүү баримт бичиг нь олон улсын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх, Парисын хэлэлцээрийн хүрээнд улс орнууд хүлээсэн үүрэг, амлалтаа биелүүлэх, улмаар шинэ шатанд гаргахыг уриалсан үндсэн чиглэлтэй аж. Мөн дасан зохицоход зориулсан санхүүжилтийг (adaptation) нэмэгдүүлэх, дэлхийн хэмжээнд дасан зохицох үйл ажиллагааны явцыг хэмжих нийтлэг шалгуур үзүүлэлтүүдийг батлах зэрэг зорилтыг тусгасан байна. Гэвч эдгээр заалтууд нь ихэвчлэн зорилгын түвшинд үлдэж, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх тодорхой механизм, хариуцлагын тогтолцоо хангалттай тодорхой болоогүй нь шүүмжлэл дагуулсаар байна.
Уулзалтын хамгийн маргаантай асуудлын нэг нь чулуужсан түлшийг үе шаттай бууруулах явдал байлаа. Хурлын эцсийн шийдвэрт нүүрс, нефть, байгалийн хийг багасгах талаар тодорхой, заавал биелүүлэх заалт тусгагдаагүй нь олон улсын хамтын ажиллагааны сул талыг дахин харуулж байна. Хэдийгээр 80 гаруй улс чулуужсан түлшийг багасгах төлөвлөгөө боловсруулж, хамтарсан мэдэгдэл гаргасан ч энэхүү асуудал албан ёсны шийдвэрийн түвшинд хүрээгүй нь өмнөх амлалтууд удааширч, бодит ахиц дутмаг байгааг илтгэж байна.
Харин санхүүжилтийн асуудлыг шийдвэрлэхэд COP30 бага хуралд оролцогчид нэгдсэн байр суурьтай байв. 2035 он хүртэл жил бүр 300 тэрбум ам.долларын санхүүжилтийг татан төвлөрүүлэх зорилтыг дахин баталгаажуулсан нь хөгжиж буй орнуудын удаа дараа тавьж ирсэн шаардлагад тодорхой хариу өгсөн алхам болов. Энэхүү зорилт нь дасан зохицох санхүүжилтийг нэмэгдүүлэхээс гадна “шударга шилжилт” буюу ногоон шилжилтийг иргэд, аж ахуйн нэгж орон нутагт хэрэгжүүлэх бодит суурийг тавьж буй юм. Гэвч уг механизмыг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай бодит эх үүсвэр, тодорхой шалгуур, хариуцлагын тогтолцоо хангалттай бүрдээгүй хэмээн зарим шинжээчид анхааруулж байна.
Белэм хотыг Амазоны ойтой шууд холбон сонгосон нь уур амьсгалын өөрчлөлт ба байгаль хамгааллын уялдаа холбоог онцлох зорилготой аж. COP30-д уугуул иргэдийн оролцоо өмнөх хурлуудаас илүү өргөн хүрээнд хангагдсан нь байгаль экологийн хамгаалал, хүний эрхийн асуудлыг илүү тод харуулахад нөлөөлсөн. Хуралд оролцогчид болон төлөөлөгчид уугуул иргэдийн газрын эрхийг хамгаалах, байгаль хамгааллын чиглэлд их хэмжээний санхүүжилт татах амлалтуудыг дэвшүүлсэн ч чулуужсан түлш болон зарим ногоон шилжилтийн төслүүдтэй холбоотой маргаантай асуудлууд шийдвэрлэх түвшинд хүрээгүй хэвээр үлдсэн байна. Үүний улмаас COP30-ийг зарим судлаачид “чиг баримжааг оновчтой тодорхойлсон ч бодит үр дүн хязгаарлагдмал хурал боллоо” хэмээн дүгнэж байв.
ГЕОПОЛИТИКИЙН ХАРИЛЦАА БА УЛС ОРНУУДЫН СТРАТЕГИ
Дэлхийн дулаарал болон уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлыг өргөн хүрээнд хэлэлцэж буй хурал чуулган, хэлэлцээрүүдэд улс орнуудын улс төр, геополитикийн харилцаа хэрхэн нөлөөлж буй нь COP30-ийн үр дүнгээс тод харагдаж байлаа. Уур амьсгалын бодлого төлөвлөлт нь зөвхөн шинжлэх ухааны үндэслэлд тулгуурлахаас гадна улс орнуудын эдийн засаг, дотоод улс төрийн нөхцөл байдал, стратегийн ашиг сонирхлоос ихээхэн хамаарч буйг энэхүү хурал тод харуулсан юм.
Дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай АНУ-ын хувьд нүүрсхүчлийн хийн ялгаруулалтын үзүүлэлтүүдээр тэргүүлдэг ч COP30-ийн хэлэлцээрүүдийн гол асуудалд нөлөө бүхий оролцогч хэвээр байна. Сүүлийн жилүүдэд АНУ-ын дотоод улс төрийн тогтворгүй байдал, Парисын хэлэлцээрээр хүлээсэн үүрэгтэй холбоотой бодлогын өөрчлөлтүүд нь олон улсын хамтын ажиллагаанд тодорхой хэмжээний эргэлзээ төрүүлсэн хэвээр байна. Дотоодын эдийн засгийн ашиг сонирхол, ялангуяа шатахууны салбарт үзүүлж буй нөлөө нь уур амьсгалын амлалтыг тогтвортой, хурдтай хэрэгжүүлэхэд саад учруулж буй хүчин зүйлсийн нэг хэвээр байна. Үүний улмаас АНУ-ын зарласан амлалт болон бодит хэрэгжилтийн хоорондын зөрүү COP30-ийн үеэр тодорхой ажиглагдаж, бусад улс орнуудын хэрэгжүүлж буй стратеги төлөвлөгөөнд нөлөөлөх нь гарцаагүй.
Хөгжиж буй орнууд COP30-д өмнөх хурлуудаас илүү идэвхтэй оролцож, өөрсдийн эрх ашгийг тодорхой илэрхийлэхийг зорьсон ч бодит үр дүнд хүрэхэд багагүй хугацаа шаардлагатай болох нь харагдаж байв. Африк, Латин Америкийн орнууд дасан зохицоход зориулсан санхүүжилт, төслүүдэд илүү их хөрөнгө оруулалт шаардлагатайг онцолж байсан ч хөгжсөн орнуудын санхүүгийн боломж, геополитикийн харилцаа, стратегийн хязгаарлалт нь эдгээр санаачлагыг бүрэн хэрэгжүүлэхэд саад болсон хэвээр байна. Энэ нь уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудалд тэгш бус байдал хэрхэн нөлөөлж буйг тод харуулсан жишээ болов.
Геополитикийн өнцгөөс авч үзвэл, COP30 нь дэлхий дахины өмнө тулгарч байгаа зөвхөн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтийг хэлэлцсэн төдий бус, харин улс орнуудын эрх ашиг, эдийн засгийн бүтэц, дотоод улс төрийн тогтвортой байдлыг илэрхийлсэн талбар болсон юм.
МОНГОЛ УЛС УУР АМЬСГАЛЫН ЗОРИЛТОО ШИНЭ ШАТАНД ТОДОРХОЙЛОВ
COP30-д оролцсон 196 улс орны төлөөлөгчид өөрсдийн NDC буюу үндэсний хэмжээнд тодорхойлсон зорилтуудыг шинэчлэх, уур амьсгалын зорилтуудыг тогтвортой хөгжлийн бодлоготой уялдуулах талаар хэлэлцлээ. Энэ удаагийн хурал нь өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад улс орнуудын амлалт, зорилтыг илүү нэгтгэж, бодит хэрэгжилтийг дэмжихэд анхаарсан нь тодорхой ахиц өөрчлөлт байв. Тухайлбал, 80 гаруй улс NDC-ийн шинэчлэлээ танилцуулсан нь COP30-ийн техникийн түвшний гол ахиц гэж үнэлэгдэж байна. Гэсэн хэдий ч хөгжиж буй зарим орнууд технологи, санхүүгийн дэмжлэгт ихээхэн найдаж байгаа нь амлалт ба бодит хэрэгжилтийн хооронд зөрүү үүсэх эрсдэл хэвээр байгааг харуулж байгаа юм.
Монгол Улс 2025 онд Парисын хэлэлцээрийг хэрэгжүүлэх үндэсний хэмжээнд тодорхойлсон зорилтоо (NDC) шинэчилж, хүлээсэн үүрэг, амлалтаа ахиулсан нь COP30-д нөлөө үзүүлэх чухал алхам болов.
Үүнтэй холбогдуулан Засгийн газар 2025 оны 9 дүгээр сарын 10-ны өдөр “Үндэсний тодорхойлсон хувь нэмэр 3.0 (NDC 3.0)”-ийг баталсан.
NDC 3.0-ийн гол зорилтууд:
Монгол Улс сүүлийн арван жилийн хугацаанд Уур амьсгалын ногоон сантай (GCF) идэвхтэй хамтран ажиллаж, 400 гаруй сая ам.долларын төсөл, хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн туршлагатай.
Цаашид уур амьсгалын өөрчлөлтийн хяналт, шинжилгээ, мэдээлэл, тайлагналын тогтолцоог боловсронгуй болгох зорилгоор хиймэл оюунд суурилсан үндэсний платформыг хөгжүүлэхээр төлөвлөжээ.
COP30-ийн хүрээнд хийгдсэн өөр нэг чухал алхам нь глобал дасан зохицох үйл явцыг хэмжих 59 үзүүлэлтийг баталсан явдал байв. Эдгээр үзүүлэлтүүд нь усны нөөц, газар тариалан, ой модны менежмент зэрэг салбарт дасан зохицох стратегийн ахиц дэвшлийг үнэлэхэд чиглэж, улс орнуудын NDC-ийн хэрэгжилтийг илүү тодорхой шалгуураар хэмжих боломжийг бүрдүүлсэн байна.
Ингэснээр уур амьсгалын зорилтуудын биелэлтийг бодит өгөгдөлд тулгуурлан хянах нөхцөл бүрдсэн нь COP30-ийн техникийн дэмжлэгийн чухал үр дүн болсон гэж үзэж болно.
Гэсэн хэдий ч эдгээр шинэчлэл, механизмын бодит хэрэгжилт хязгаарлагдмал хэвээр байна. Чулуужсан түлшний хэрэглээг бодитоор бууруулах, 1.5°C-ийн зорилтод ойртох тодорхой алхмууд хангалтгүй байгаа нь зарим санхүүгийн хэлэлцээр тодорхой бус, хэрэгжих хугацаа тодорхойгүй байгаатай холбоотой. Зарим улсын дотоод мэдээлэл, өгөгдлийн чадавх сул байгаа нь үнэлгээ, тайлагналын үйл явцад саад учруулж байна. Иймээс энэ удаагийн COP30-ийн шийдвэрийг техникийн хувьд ахицтай боловч бодит үр дүн хараахан баталгаажсангүй гэж үнэлэх үндэслэлтэй.
УУГУУЛ ИРГЭДИЙН ЭРХ АШИГ Ч ЧУХАЛ
Уулзалтын онцлог шинжийн нэг нь уугуул иргэд (Indigenous peoples)-ийн оролцоог харьцангуй өргөн хүрээнд хангаж, байгаль хамгааллын асуудлыг уур амьсгалын бодлоготой шууд холбосон явдал байлаа. Белэм хотыг “Амазоны ойн хаалга” хэмээн тодорхойлсон нь уг хурлыг зөвхөн хэлэлцээрийн түвшинд бус, байгаль орчинтой бодитоор уялдуулах зорилготой байсныг илтгэнэ.
COP30-д уугуул иргэдийн төлөөлөл идэвхтэй оролцсоноор тэдний газраа эзэмших эрх, уламжлалт амьдралын хэв маягийг хамгаалах асуудал хэлэлцүүлгийн төвд гарч ирсэн юм. Газрын эрхийг хамгаалах, байгаль хамгааллын чиглэлд санхүүжилт татах талаар олон амлалтууд дэвшүүлсэн нь байгаль орчны асуудлыг хүний эрхтэй холбон авч үзэхэд чухал алхам болсон. Энэ нь уур амьсгалын бодлого зөвхөн нүүрсхүчлийн ялгарлыг бууруулах төдийгүй, орон нутгийн иргэдийн амьдрах нөхцөл, эрх ашгийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатайг онцолсон явдал байв.
Хурлын хүрээнд Амазоны ой, газрын менежмент, ойн нөхөн сэргээлт зэрэг байгальд суурилсан шийдлүүдийг уур амьсгалын бодлоготой нэгтгэх оролдлогууд хийгдсэн нь нүүрсхүчлийн хийн ялгарлыг бууруулахаас гадна усны нөөц, газар тариалан, экосистемийн тогтвортой байдлыг хангах зорилготой байв.
Монгол Улс болон Төв Азийн бүс нутаг нь уур амьсгалын өөрчлөлтөд эмзэг, хуурайшилт, цөлжилт эрчимтэй явагдаж буй бүс нутаг тул COP30-ийн шийдвэрүүдийн нөлөөг шууд хүртэх боломжтой. Дасан зохицох санхүүжилт, технологи нь Монголын мал аж ахуй, усны нөөцийн менежмент, хөрсний нөхөн сэргээлт зэрэг салбарт ашиглагдах бодит боломжийг нээж байна. Мөн олон улсын ногоон санхүүжилт, шилжилтийн төслүүдэд оролцсоноор техникийн мэдлэг, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх ач холбогдолтой. Иймээс COP30-ийн үр дүн нь Монголын хувьд дэлхийн бодлоготой уялдахаас гадна орон нутгийн иргэдийн амьдралд шууд нөлөөлөх боломжтой гэж үзэж болно.
Энэ бүгдээс харахад COP30 нь зөвхөн улс төрийн хэлэлцээр эсвэл уур амьсгалын хэрэгжилтийн асуудал бус, харин хүний эрх, байгаль хамгаалал, бүс нутгийн онцлогийг нэгтгэсэн илүү өргөн хүрээтэй уулзалт болсон нь тодорхой байна. Уугуул иргэдийн эрхийг хамгаалах амлалт, байгальд суурилсан шийдлүүд, бүс нутгийн хэрэгцээг тусгасан хэлэлцүүлгүүд нь COP30-ийг бодит амьдралтай илүү ойртуулсан алхам болсон юм.
Цаашид COP-ын үр дүнг сайжруулахын тулд глобал хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх, томоохон хүлэмжийн хий ялгаруулагч орнуудын хооронд илүү тогтвортой ойлголцол бий болгох шаардлагатай. Мөн иргэний оролцоо, уламжлалт ард түмний эрхийг бэхжүүлэх замаар газрын эрх, байгаль хамгаалал, хүний амьдрах орчныг уялдуулах нь урт хугацаанд илүү тогтвортой үр дүнд хүрэх боломжтой.
Ийнхүү COP30-ийн үр дүнг зөвхөн нэг удаагийн уулзалтын амжилтаар бус, дэлхийн уур амьсгалын бодлогыг илүү системтэй, бодитой болгох үйл явцын үе шат гэж дүгнэж болно. Байгаль хамгаалал, нүүрсхүчлийн хийн ялгарлыг бууруулах, иргэний оролцоо, уугуул иргэдийн эрх, технологи болон санхүүгийн чадавхийг уялдуулах оролдлогууд нь уур амьсгалын бодлогыг нийгэм, эдийн засаг, улс төртэй цогцоор нь холбох чухал суурь болж байна.